Domatet çahen zakonisht kur marrin papritur një sasi të madhe uji pas një periudhe thatësire. Tuli brenda zgjerohet shpejt, ndërsa lëkura nuk arrin të përshtatet me të njëjtin ritëm. Si rezultat, lëkura çahet.
Rreziku rritet gjatë vapës, pas reshjeve të forta, kur toka lihet të thahet plotësisht ose kur ujitja bëhet në mënyrë të parregullt. Ndryshimet e menjëhershme të lagështisë janë ndër faktorët kryesorë që favorizojnë këtë problem.
Çarja vërehet më shpesh te domatet që janë afër pjekjes, sepse në këtë fazë fruti përmban më shumë lëng dhe vazhdon të zmadhohet. Pas një sasie të madhe uji, rrënjët mund të përthithin lagështi shumë shpejt dhe presioni brenda frutit rritet.
Çarja e domateve nuk do të thotë domosdoshmërisht se bima është e sëmurë. Në shumicën e rasteve bëhet fjalë për një problem të lidhur me kushtet e rritjes dhe sidomos me ndryshimet në furnizimin me ujë.
Si duken çarjet e domateve?
Çarjet mund të shfaqen në forma të ndryshme. Disa krijohen rreth pjesës së sipërme të domates, pranë bishtit, ndërsa të tjera shtrihen vertikalisht nga pjesa e sipërme drejt fundit të frutit.
Çarje rrethore
Këto çarje formojnë vija ose rrathë rreth bishtit të domates. Mund të jenë sipërfaqësore, por në raste më të rënda mund të depërtojnë më thellë në frut.
Çarje vertikale
Këto fillojnë zakonisht pranë bishtit dhe vazhdojnë poshtë përgjatë anës së domates. Ato mund të shfaqen kur fruti zmadhohet shumë shpejt pas ujitjes së bollshme ose reshjeve të forta.
Faktorët që rrisin rrezikun e çarjes
Uji është faktori kryesor, por kushtet e tjera të rritjes mund ta bëjnë problemin më të shpeshtë.
- Periudhat e gjata pa ujë: toka thahet dhe bima përshtatet me një sasi më të vogël lagështie.
- Reshjet e forta pas thatësirës: rrënjët marrin papritur shumë ujë dhe frutat zmadhohen me shpejtësi.
- Ujitja e parregullt: ndryshimi ndërmjet tokës shumë të thatë dhe tokës shumë të lagësht krijon kushte të favorshme për çarje.
- Temperaturat e larta: gjatë vapës toka humbet lagështinë më shpejt dhe ndryshimet në nivelin e ujit mund të bëhen më të mëdha.
- Frutat afër pjekjes: domatet e zhvilluara plotësisht janë më të ndjeshme ndaj zgjerimit të papritur.
Hapat kryesorë për parandalimin e çarjes
-
01
Kontrolloni lagështinë e tokës
Futeni gishtin rreth 4–5 centimetra në tokë. Nëse toka është e thatë në këtë thellësi, bimët mund të kenë nevojë për ujë. Kontrolli i tokës është më i dobishëm sesa ujitja sipas një orari të pandryshueshëm. -
02
Ujitni herët në mëngjes
Ujitja në mëngjes zvogëlon humbjen e ujit nga avullimi dhe u jep rrënjëve kohë të përthithin lagështinë përpara temperaturave më të larta të ditës. -
03
Ujitni ngadalë dhe në bazë
Drejtojeni ujin në tokën përreth rrënjëve dhe lëreni të depërtojë gradualisht. Ujitja e ngadaltë ndihmon që lagështia të arrijë më thellë në tokë pa krijuar ndryshime të menjëhershme. -
04
Mbani një ritëm të qëndrueshëm
Mos prisni që toka të thahet plotësisht përpara çdo ujitjeje. Qëllimi është të shmangen kalimet e shpeshta nga tokë shumë e thatë në tokë tepër të lagësht. -
05
Vendosni shtresë mbrojtëse mbi tokë
Vendosni kashtë, bar të tharë ose material tjetër organik rreth bimës. Kjo shtresë ndihmon në ruajtjen e lagështisë, kufizon avullimin dhe mbron tokën nga ndryshimet e shpejta të temperaturës. -
06
Mos ujitni pa nevojë
Mos ujitni automatikisht pasi ka rënë shi. Kontrolloni fillimisht lagështinë e tokës dhe rifilloni ujitjen vetëm kur shtresa e sipërme të ketë filluar të thahet. -
07
Kushtojini vëmendje parashikimit të reshjeve
Nëse priten reshje të forta, shmangni ujitjen e bollshme pak përpara shiut. Kjo mund të ndihmojë në shmangien e një sasie të tepërt uji në tokë brenda një kohe të shkurtër. -
08
Kontrolloni më shpesh domatet që po piqen
Frutat që kanë filluar të marrin ngjyrën karakteristike të pjekjes duhen kontrolluar rregullisht, sidomos përpara periudhave me reshje të mëdha.
Çfarë të bëni pas reshjeve të forta?
Pas një shiu të bollshëm, mos shtoni menjëherë ujë tjetër. Kontrolloni tokën dhe prisni derisa niveli i lagështisë të fillojë të normalizohet. Nëse toka qëndron e lagësht për një kohë të gjatë, sigurohuni që uji të mund të kullojë dhe të mos grumbullohet rreth rrënjëve.
Gjatë kësaj periudhe kontrolloni edhe domatet e pjekura ose ato që janë afër pjekjes. Ato mund të jenë më të ndjeshme ndaj çarjes pas ndryshimeve të papritura të lagështisë.
Çfarë duhet bërë me domatet e çara?
Një domate me një çarje të vogël nuk është domosdoshmërisht për t'u hedhur. Nëse fruti është i freskët, pa myk, pa erë të pazakontë dhe pa shenja kalbjeje, mund të kontrollohet dhe të përdoret sa më shpejt.
Çarjet e hapura krijojnë një sipërfaqe ku mund të hyjnë lagështia, papastërtitë dhe mikroorganizmat. Për këtë arsye, domatet e çara nuk duhet të lihen gjatë në bimë pasi dëmtimi është shfaqur.
Nëse një domate ka pjesë të buta, kalbje, myk ose dëmtime të thella, është më e sigurt të mos përdoret.
Pyetje të shpeshta
A shkaktohet çarja e domateve nga një sëmundje?
Zakonisht jo. Çarja është kryesisht një problem që lidhet me rritjen e shpejtë të frutit dhe ndryshimet e papritura të lagështisë në tokë.
A duhet t'i ujit domatet çdo ditë?
Jo domosdoshmërisht. Nevoja për ujë ndryshon sipas temperaturës, madhësisë së bimës, llojit të tokës, reshjeve dhe mënyrës së kultivimit. Më e rëndësishme është të kontrolloni lagështinë e tokës dhe të ruani një nivel sa më të qëndrueshëm.
A ndihmon mulçimi i tokës?
Po. Një shtresë organike mbi tokë ndihmon që lagështia të humbet më ngadalë dhe mund të zvogëlojë ndryshimet e papritura ndërmjet tokës së thatë dhe asaj shumë të lagësht.
Pse domatet çahen menjëherë pas shiut?
Kur toka ka qenë e thatë dhe më pas merr shumë ujë, rrënjët mund ta përthithin atë shpejt. Fruti zgjerohet, por lëkura mund të mos zgjerohet me të njëjtën shpejtësi, duke shkaktuar çarje.
Përfundim
Mënyra më e mirë për të zvogëluar çarjen e domateve është të shmangen ndryshimet e mëdha të lagështisë në tokë. Kontrolloni tokën rregullisht, ujitni ngadalë pranë rrënjëve, përdorni një shtresë mbrojtëse dhe përshtateni ujitjen sipas temperaturave dhe reshjeve.
Një rutinë e qëndrueshme e ujitjes jo vetëm që ndihmon në parandalimin e çarjeve, por krijon edhe kushte më të qëndrueshme për zhvillimin e bimës dhe të frutave.
